Oorlog in beeld

Foto’s zeggen meer dan duizend woorden. Ik geloof het. Sommige beelden zeggen nog meer dan woorden kunnen vertellen of omschrijven. Oorlogsfoto’s bijvoorbeeld. Foto’s en beelden van de oorlog in Kosovo die ik op tv zag als klein meisje blijven mij nog steeds bij. Ken je ze nog? Die Warchild campagnes op televisie. Ik gaf mijn favoriete knuffel mee in een schoenendoos om een kindje in Kosovo blij te maken. Oorlogsfoto’s die mij altijd zullen bijblijven en geassocieerd worden met het conflict. Beelden waar de gevolgen van oorlogsgeweld zichtbaar worden in de blik van mensen. Waar woorden tekort schieten en kunnen foto’s het woord doen. En helaas worden zulke momentopnames iedere dag weer gemaakt. In éénduizendste van een seconde worden duizenden emoties, gevoelens en verhalen gevangen. Afbeeldingen die ooit in de geschiedenisboeken verdwijnen, foto’s waarbij er ooit een onderschrift komt te staan met “dit nooit meer”. Foto’s die tot het symbool van een gebeurtenis worden verheven. En toch gebeurt het na verloop van tijd weer. En we lijken onze ogen er voor te sluiten. 

10748585_10152981844854305_1065233162_n
Fotograaf: S. Backhaus

Het is geen luchtig of vrolijk onderwerp. Wel een onderwerp dat aan de orde van de dag is voor veel mensen op deze wereld. Oorlog. Dagelijks worden onze kranten gevuld met de verschrikkingen die plaatsvinden in Syrië en Irak. Het is voor de meeste mensen hier in Nederland “een ver van mijn bed show”. Terwijl vrouwen in groten getale worden verkracht en hele gezinnen op gruwelijke wijze worden vermoord door IS, houden we ons hier vooral bezig met discussie over het wel of niet afschaffen van zwarte piet. Er komen ondertussen beelden langs, zoals deze hierboven. Een Koerdisch jongetje uit Kobani die met zijn gezin op de vlucht is geslagen. Hij kon misschien nog net zijn vogeltje meenemen als enige bezitting. Misschien is zijn vader of moeder al gedood. Het beeld gaat een eigen leven leiden. Ik zag het op de blog van Paul voorbij komen en het raakte mij zo diep. De ogen van het jongetje tonen een lege blik. Je kunt het leed van zijn gezicht aflezen. Deze foto zou symbool kunnen staan voor de verschrikkelijke oorlog die daar woedt. Een foto die nooit gemaakt zou mogen worden. En tegelijk juist wel: hallo, wereld! Wanneer worden we eens wakker en zien we in wat voor verschrikkelijke dingen er gebeuren? Onze ogen en harten moeten geopend worden.

Als historica houd ik mij voornamelijk bezig met de bestudering van oorlog. Op een of ander manier zet ik dan mijn verstand op 0. Je probeert als wetenschapper zo objectief mogelijk te kijken naar het onderzoeksonderwerp. Dat leer je. Je sluit je even af voor gruwelijke beelden. Je analyseert op een wetenschappelijke manier wat er is gebeurt en je leest de literatuur hierover. Dat lukt aardig tot ik een foto zie. Het raakt mij. Foto’s doen iets met mij, foto’s van oorlogsgeweld helemaal. Misschien komt het, omdat ik fotograaf ben en van foto’s houd. Of omdat het gewoon menselijk is. Een vastgelegd beeld haalt de emoties en gevoelens naar boven. Waar woorden gelimiteerd zijn aan het uiten van oorlogsleed en het omschrijven van gevoel, kunnen beelden ons dit wel vertellen. Precies zoals een foto moet doen.

In Duitsland kocht ik ooit een fotoboek van de Eerste Wereldoorlog. Een boek vol foto’s die de vernietigende gevolgen van deze totale oorlog toonden. Met kippenvel sloeg ik de bladzijdes één voor één om. Dezelfde emoties ervaar ik bij wat er nu afspeelt in Syrië en Irak. Vorige week werden er bij De Wereld Draait Door beelden getoond die gemaakt waren in een vluchtelingskamp. Er verscheen plots een klein meisje. Haar handjes gevuld met pakjes drinken. Haar ogen straalden het leed van het conflict uit. Omdat ze te bang was dat ze geen drinken meer zou krijgen, verzamelde ze alle pakjes drinken en hield ze deze angstvallig vast. Opeens word je geraakt iets ‘gewoons’ als het vasthouden van een vogelkooitje of pakjes drinken. Na de uitzending sprak ik meerdere mensen die allen gelijk refereerden aan: ‘dat meisje met de pakjes drinken in haar armen.’ Het blijkt maar weer: foto’s zijn universeel, spreken iedereen aan. Op het eerste gezicht minder schokkende foto’s kunnen dus net zo diep raken.

girl-in-the-picture
Om een historisch voorbeeld te geven van een foto die symbool werd voor een oorlog. Iedereen kent de foto wel: het meisje dat nog zonder enig kledingstuk aan het haar lichaam op de vlucht is geslagen na een Amerikaanse napalm-aanval. Haar kleding is van haar lichaam gebrand. De foto werd een symbool voor de Vietnamoorlog. Het origineel doet nog veel meer: een fotograaf die naast haar loopt en op dat moment zijn fotorolletje verwisselt. Hij kiest het fotorolletje boven het helpen van het meisje. Bizar! Ik denk dat deze foto bij veel mensen, vooral bij de generatie die deze oorlog heeft meegemaakt, op het netvlies is gebrand. Het was de eerste oorlog die in onze huiskamers te zien was. Een goed voorbeeld van wat voor invloed beelden hebben op mensen: in 1968 braken er over heel de wereld demonstraties uit tegen Vietnamoorlog (revolutiejaar!). “Dit nooit meer!” Deze foto is de geschiedenisboeken ingegaan om de verschrikking van de Vietnamoorlog te omschrijven, want woorden kunnen dat niet.

Het is geen luchtig onderwerp. Iedere dag worden er weer nieuwe oorlogssymbolen gecreëerd. Nieuwe beelden die de geschiedenisboeken zullen vullen. Ik wilde dit delen, omdat het conflict in Irak en Syrië in Nederland maar weinig lijkt te spelen. We maken ons eerder zorgen over een eventuele aanslag hier in Nederland, dan de gruwelijke dingen die gebeuren in Syrië en Irak. Dit is een moment om stil te staan dat vrede en het zeggen van “dit nooit meer” niet zo vanzelfsprekend is. Deze blogpost is voor het meisje met de pakjes drinken en het jongetje met het vogelkooitje. Dat zij maar snel een veilig onderkomen mogen krijgen en weer kind kunnen zijn!

3 gedachtes over “Oorlog in beeld

  1. Wauw… Wat heb je dit indrukwekkend beschreven, deze woorden raken denk ik wel – mij in ieder geval wel! De onderste foto heb ik al heel vaak gezien (ook al heb ik die oorlog nooit meegemaakt, het is een bekende) en het raakt me iedere keer weer.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s